LECZENIE ANTYRETROWIRUSOWE

PODEJMOWANIE DECYZJI O ROZPOCZYNANIU LECZENIA.

Jeśli jest się zakażonym HIV, to przychodzi taki moment, kiedy lekarz powie: proszę Pani/Pana, trzeba zacząć przyjmować leki. Dla wielu osób jest to wstrząs. Do tej pory udawało się jakoś oswoić z zakażeniem, nie myśleć o tym bez przerwy. Teraz pojawia się strach, że każda przyjmowana tabletka będzie przypominała o HIV. Wracają wspomnienia, że niektórzy znajomi po rozpoczęciu przyjmowania leków antyretrowirusowych zaczynali się gorzej czuć, czasem też gorzej wyglądać – bo pojawiła się lipodystrofia (zanikanie tkanki tłuszczowej na kończynach dolnych, górnych, czasem też twarzy, a gromadzenie się jej w obrębie jamy brzusznej lub na karku).

To prawda, że wszystkie leki powodują działania niepożądane. Wczesne i późne. Takie działania nie pojawiają się jednak u wszystkich pacjentów, tylko u niewielkiego odsetka. Ważne, by pamiętać, że działania uboczne mogą nie pojawić się wcale, albo mogą być bardzo łagodne, mało dokuczliwe, a tylko u bardzo niewielkiego odsetka pacjentów mogą czasem zagrażać zdrowiu lub nawet życiu. Nie jest to tylko problem leków antyretrowirusowych. Potencjalnie każdy lek, jeśli na coś pomaga, może też na coś zaszkodzić. Nie szkodzi, ale też nie pomaga, tylko placebo – substancja obojętna używana w niektórych badaniach klinicznych leków. Wczesne działania uboczne dotyczą zwykle przewodu pokarmowego. Po rozpoczęciu przyjmowania leków pojawić się mogą nudności, wymioty, biegunka. Te dolegliwości ustępują zwykle wraz z czasem trwania przyjmowania leków.

Jeśli pojawi się biegunka, nudności, wymioty, to odstawienie (przerwanie przyjmowania) leków nie jest dobrym pomysłem. Jeśli przestanie się przyjmować leki, dolegliwości przez nie spowodowane co prawda ustąpią, ale przestaną także działać same leki.

Jeśli objawy, dolegliwości pojawiające się po rozpoczęciu przyjmowania leków (albo po zmianie dotychczasowego leczenia) są dokuczliwe lub niepokojące, to zamiast przerywaćleczenie warto się skontaktować z lekarzem, który pomoże je złagodzić.

Późne objawy uboczne pojawić się mogą po kilku miesiącach, a nawet latach przyjmowania leków. Należą do nich zaburzenia gospodarki tłuszczowej (lipidowej), węglowodanowej (cukrzyca), a także wspomniana już lipodystrofia. Dlatego podczas leczenia antyretrowirusowego ważne jest kontrolowanie stężeń tłuszczów (cholesterolu, trójglicerydów), a także glukozy, by w odpowiednim momencie móc reagować na pojawiające się zmiany. Wszystkim tym zaburzeniom można też zapobiegać, ale to będzie tematem następnego tekstu.

Jeśli nie jesteś przekonana/przekonany, że naprawdę musisz już rozpocząć leczenie, zapytaj Twojego lekarza, dlaczego uważa, że jest to potrzebne. Lekarz powinien Ci dokładnie wytłumaczyć, dlaczego jest to konieczne właśnie teraz. Nie musi, a nawet nie powinno być tak, że na rozpoczęcie leczenia antyretrowirusowego musisz się zgadzać tego samego dnia, w którym padła taka propozycja. Możesz poprosić lekarza o czas do namysłu, do skonsultowania się z kimś, do kogo masz zaufanie.

Jeśli podejmiesz decyzję o rozpoczęciu przyjmowania leków antyretrowirusowych, musisz być przekonana/przekonany, że naprawdę jest to konieczne, poznać wady (powodowane działania uboczne) i zalety (siłę działania) zestawu leków, który zaproponuje Ci lekarz, sposób ich przyjmowania (czy na pusty żołądek, czy z posiłkiem, czy niezależnie od jedzenia).

Ważne jest też, by proponowany Ci sposób przyjmowania leków nie kolidował z rozkładem Twoich zajęć, Twojej pracy.

Decyzja o rozpoczęciu terapii antyretrowirusowej jest jedną z najważniejszych w życiu, bo raz rozpoczęte leczenie nie może być przerwane.

PO CO PRZYJMUJE SIĘ LEKI ANTYRETROWIRUSOWE?

Jeśli leczenie antyretrowirusowe rozpoczyna się w bezobjawowym stadium zakażenia, kiedy człowiek czuje się znakomicie, a tylko wyniki jego badań sugerują, że może to ulec zmianie, to leki przyjmuje się po to, żeby nie zacząć chorować, lepiej i dłużej żyć.

Istniejące obecnie leki antyretrowirusowe nie są w stanie usunąć HIV z organizmu. Jednak mogą zwolnić namnażanie się wirusa tak, by ilość kopii jego materiału genetycznego krążąca we krwi była bardzo niewielka, mniejsza niż 50 kopii RNA HIV/ml. Mówi się w takiej sytuacji, że wiremia (ilość wirusa we krwi) jest niewykrywalna.

To, że wiremia jest niewykrywalna nie znaczy wcale, że HIV nie ma we krwi i że nie można już nikogo zakazić.

Dzięki lekom antyretrowirusowym możliwe jest bardzo znaczne zwolnienie postępu zakażenia HIV do AIDS i do śmierci. Spodziewana długość życia osób młodych zakażonych HIV porównywalna jest do długości życia chorych na cukrzycę. A przecież cukrzycy nikt już nie uważa za wyrok śmierci.

CO JEST NIEZBĘDNE DO DZIAŁANIA LEKÓW ANTYRETROWIRUSOWYCH?

Są ludzie, którzy nie mając odwagi porozmawiać ze swoim lekarzem godzą się na rozpoczęcie leczenia, przynoszą leki do domu i … nic, nie łykają ich, bo nie są przekonani, że powinni to robić. Ale żeby leki zmniejszały namnażanie się HIV w organizmie, zmniejszyły ilość wirusa we krwi – muszą być przyjmowane:
– wszystkie, które zostały przepisane, we właściwych (przepisanych przez lekarza) dawkach, z zachowaniem zalecanych odstępów między kolejnymi dawkami
– jak lek ma być przyjmowany 2 razy dziennie to powinno się go przyjmować o stałych porach
– jeśli lek tego wymaga, to na pusty żołądek, z posiłkiem, albo niezależnie od posiłków.

DLACZEGO TAK WAŻNE JEST PRZYJMOWANIE LEKÓW DOKŁADNIE ZGODNIE Z ZALECENIAMI?

Dlaczego koniecznie wszystkie przepisane leki?
Przepisywane leki należą do różnych grup, które hamują replikację HIV na różnych jej etapach. Pojedynczy lek nie jest w stanie zahamować tej replikacji całkowicie, dlatego stosuje się połączenie kilku różnie działających leków. Daje to szanse na lepsze i dłużej trwające spowolnienie namnażania się HIV, a przecież właśnie o to chodzi.

DLACZEGO W PRZEPISANYCH PRZEZ LEKARZA DAWKACH?

Żeby leki działały, muszą osiągnąć w organizmie właściwe stężenie (tak zwane stężenie terapeutyczne). Jeśli stężenie leków będzie za niskie, nie będą mogły hamować namnażania się HIV. Ilość wirusa w organizmie będzie wskutek tego rosła, liczba komórek CD4 będzie się obniżać, a po pewnym czasie pojawią się choroby związane z zakażeniem HIV. Dokładne przyjmowanie leków może uchronić przed ich wystąpieniem. Ale leki antyretrowirusowe nie chronią przed wszystkimi chorobami, na które człowiek może zachorować, zwłaszcza kiedy przybywa mu lat. Więc oprócz tego warto prowadzić też zdrowy tryb życia – właściwie się odżywiać i trochę więcej ruszać.

DLACZEGO WAŻNE JEST PRZESTRZEGANIE ODSTĘPÓW MIĘDZY POSZCZEGÓLNYMI DAWKAMI LEKÓW?

Aby osiągnąć stężenie terapeutyczne w organizmie, leki muszą się wchłonąć z przewodu pokarmowego. Po wchłonięciu zaczyna się ich metabolizm i wydalanie, a więc ich stężenie zaczyna się obniżać. Niektóre leki utrzymują się w organizmie dłużej, inne krócej, więc wydłużanie odstępów między kolejnymi dawkami leków może doprowadzić do powstawania szczepów wirusa opornych na leki. O oporności mowa będzie w innym rozdziale. Zbyt długie odstępy pomiędzy dawkami są też przyczyną niedostatecznego obniżenia poziomu wiremii, a więc nieskuteczności wirusologicznej.

DLACZEGO WAŻNE JEST PRZYJMOWANIE LEKÓW NA PUSTY ŻOŁĄDEK LUB Z POSIŁKIEM?

Jak już wspomniano, leki muszą się wchłonąć z przewodu pokarmowego. Niektórym lekom do lepszego przedostawania się do organizmu potrzebne jest kwaśne środowisko pustego żołądka, inne wchłaniają się lepiej z pokarmem, niektóre koniecznie z tłustym, a jeszcze inne niezależnie od tego, czy się jadło, czy nie. Dlatego zawsze trzeba sprawdzić, czego „wymaga” przyjmowany lek.

KTO LUB CO MOŻE POMÓC W DOKŁADNYM PRZYJMOWANIU LEKÓW?

Tak naprawdę do dokładnego, zgodnego z zaleceniami lekarza przyjmowania leków najbardziej potrzebne jest własne przekonanie, że leki są skuteczne w wydłużaniu życia i poprawie jego jakości. Bez tego niezwykle trudno jest stosować się do zaleceń. Niektórzy mogą korzystać z pomocy przyjaciół, rodziny, czasem nawet dzieci w przypominaniu o dokładnym przyjmowaniu leków. Można też nastawiać sobie budzik w komórce. Z czasem wyrobi się odruch i połykanie leków stanie się czynnością wykonywaną automatycznie. Wtedy pojawić się może kolejny kłopot – połyka się leki automatycznie, nie skupiając się na tym, a po chwili już nie pamięta, czy się je przyjęło, czy nie. W takich sytuacjach pomóc może pudełko do rozkładania leków na cały dzień lub – wygodniej – na kilka dni, tydzień. Są do kupienia w aptekach, choć czasem trudno jest dostać takie, które jest dostosowane do własnych potrzeb. Czasem takie pudełka rozdają firmy farmaceutyczne.

PROBLEMY Z PRZYJMOWANIEM LEKÓW ZWIĄZANE ZE ZMIANĄ ROZKŁADU DNIA.

Dla wielu ludzi po pewnym czasie przyjmowanie leków przestaje być problemem. Staje się normalną częścią rozkładu dnia. Problemy mogą się pojawić wtedy, kiedy coś się w tym rozkładzie zmienia. Jeśli leki przyjmuje się raz dziennie, w dodatku wieczorem, a planuje się na przykład spotkanie z przyjaciółmi, to warto zabrać ze sobą leki, żeby nie opóźnić przyjęcia kolejnej porcji. Warto też pamiętać, że niektóre leki kłócą się z alkoholem. Dobrze byłoby sprawdzić w ulotce dołączonej do leku, czy przypadkiem stężenie któregoś nie zwiększa się pod wpływem alkoholu, co może zwiększyć niebezpieczeństwo pojawienia się objawów ubocznych. Przed planowanym wyjazdem dobrze jest też zapakować wszystkie leki w takiej ilości, by wystarczyły na czas trwania delegacji czy urlopu. Przy wyjazdach za granicę, zwłaszcza do krajów Azji czy Ameryki Południowej dobrze jest sprawdzić obowiązujące w tych krajach przepisy dotyczące podróżowania osób żyjących z HIV.

DLACZEGO NIE POWINNO SIĘ PRZERYWAĆ PRZYJMOWANYCH LEKÓW BEZ WIEDZY LEKARZA LECZĄCEGO?

Przerwy w przyjmowaniu leków mogą się zdarzać z różnych powodów. Czasem odległość do lekarza leczącego jest duża, a nie ma pieniędzy na bilet albo nie ma z kim zostawić dzieci, albo pracodawca niechętnie patrzy na osoby często proszące o wolny dzień. Przerwy w leczeniu robią też ludzie, którzy czują się zmęczeni wieloletnim łykaniem dużej ilości tabletek. Czasem niektórzy ludzie żyjący z HIV opowiadają, że przestali przyjmować leki i wszystko jest świetnie. Tyle tylko że wirus HIV wirusowi HIV nierówny. To, że ktoś ze znajomych robi przerwy w przyjmowaniu leków, krótsze lub dłuższe, zmienia często leki i mimo to czuje się świetnie nie znaczy wcale, że dla innych będzie to tak samo bezpieczne. Jeśli przerwie się przyjmowanie leków, na początku wydawać się może, że nic się nie dzieje. Bo tak naprawdę nie czuje się tego, że rośnie poziom wiremii i obniża się liczba komórek CD4.

Ale wirus pozbawiony hamulca (leków) zaczyna mnożyć się szybciej, a poziom wiremii rośnie. Dłużej utrzymująca się wysoka wiremia powoduje obniżanie się liczby komórek CD4. Obniża się ona szybciej u osób, które zaczęły leczenie z niską ich liczbą, może spaść nawet poniżej wartości wyjściowej. To jest niebezpieczne, ale przez różnie długi czas nie daje żadnych dolegliwości ani objawów. Jednak jeśli wysoki poziom wiremii i niska liczba komórek CD4 (poniżej 200/mm3) utrzymuje się dłużej (na przykład przez kilka miesięcy), to mogą pojawić się choroby związane z HIV!!!

Dlatego lekarz leczący zawsze powinien być informowany o przerwach w leczeniu. Na pewno nie będzie tym zachwycony, nie pochwali za to, ale jeśli będzie wiedział o przerwie – nieważne, z jakich powodów – wówczas będzie mógł szybciej zlecić skontrolowanie wiremii i CD4, a jeśli ich liczba okaże się niepokojąco niska, będzie mógł wprowadzić profilaktykę niektórych infekcji oportunistycznych.

oprac. dr. n. med. Dorota Rogowska-Szadkowska